در حدود سال ۱۰۵ ميلادى تسائى لون، وزير كشاورزى چين بر آن شد كه تكه هاى كهنه و بى مصرف ابريشم را در آب خيس كرده نوعى خمير به دست آورد. پارچه هاى خمير شده در آب را، از يك صافى كه از نى بافته شده بود، گذرانيدند (زنبيل نى اى). پس از خارج شدن آب خمير باقى مانده را روى صفحه اى پهن كرده صاف نمودند. پس از خشك شدن چيزى كه به دست آمد، نخستين كاغذ اختراع شده بود. تسائى لون در صدد برآمد كه به جاى پارچه ابريشم از خيزران يا چوب درخت توت اين كار را انجام دهد. بنابراين الياف اين مواد را ريزريز نمود و صافى و قالب را نيز صاف و متناسب تر درست كردند كه چين و شكن روى كاغذ نيفتد.
اسرار ساختن كاغذ تا سال ۷۵۱ ميلادى كه تعدادى از چينى ها اسير مسلمان ها شدند، براى چينى ها باقى ماند. از اين سال بين عده اى از اسيران چينى كه به سمرقند برده شده بودند اشخاصى بودند كه به فن كاغذسازى آگاه بودند. بنابراين ساختن كاغذ را در سمرقند رواج دادند و از كتان و شاهدانه كاغذ مى ساختند و طولى نكشيد كه يكى از كالاهاى صادراتى سمرقند به ساير كشورهاى اسلامى كاغذهاى خوب ساخت آنجا بود.
سمرقند به سال ۷۸ هجرى (برابر ۷۰۴ م) به تصرف مسلمانان درآمد و به سال ۱۳۴ هجرى قمرى (برابر۷۵۱م) مسلمانان وارد چين شدند. اين جنگ در كنار رودخانه طراز به سردارى زياد ابن طالس رخ داد.
يكى از مولفان كتاب المسالك و الممالك مى نويسد: «كه از جمله اسيرانى كه صالح بن زيد در جنگ اطلح از چين به سمرقند آورد، كسانى بودند كه در ساختن كاغذ مهارت داشتند و آنها در سمرقند آغاز به ساختن كاغذ كردند و اين هنر در آنجا رونق گرفت و كم كم از سمرقند به خراسان سرايت كرد و از آنجا به ساير نقاط برده شد.
ابن النديم در الفهرست از شش نوع كاغذ كه در زمان او معروف بوده سخن مى گويد و مى نويسد: كاغذ خراسانى را از كتان مى ساخته اند و از شش نوع كاغذ نام برده كه چهار نوع آن در خراسان تهيه مى شده است.
شش نوع كاغذ كه ابن النديم نام مى برد: سليمانى، طلحى، نوحى، فرعونى، جعفرى و طاهرى مى باشد. كاغذ سليمانى همان كاغذ ممتاز بوده كه در خراسان مى ساخته اند و به نام سليمان ابن راشد كه در زمان خلافت هارون الرشيد والى خراسان بود، منسوب است. كاغذ طلحى به نام طلحه ابن طاهر، دومين امير از امراى طاهرى كه از ۲۰۷ تا ۲۱۳ هجرى قرن (۸۲۲-۸۲۸ م) بر خراسان حكومت داشته و كاغذ نوحى به نوح، پادشاه سامانى منسوب است. كاغذ فرعونى كاغذ مصرى (پاپيروس) بوده است. كاغذ جعفرى منسوب به جعفر برمكى است و كاغذ طاهرى به طاهر دوم از امراى طاهرى خراسان (۲۳۰-۲۴۸ هجرى قمرى برابر ۸۴۴-۸۶۲ م).
علاوه بر اين شش نوع كاغذ، سمعانى در كتاب «انساب معانى» از يك نوع كاغذ به نام منصورى منسوب به ابوالفضل منصور ابن عبدالرحيم متوفى ۴۲۳ هجرى قمرى در سمرقند، نام مى برد.
صنعت كاغذسازى از سمرقند به ساير بلاد اسلامى برده شد و نخستين شهرى كه پس از خراسان به ساختن كاغذ پرداختند، بغداد بوده. ظاهرا در اواخر سده دوم هجرى صنعت كاغذسازى به بغداد راه يافته است و به طورى در آن شهر پيشرفت نموده كه جعفربن يحيى برمكى، برادر فضل دستور داد براى ديوان ها به جاى كاغذ پوست، كاغذ ساخت بغداد مصرف نمايند.
اين صنعت از بغداد به شام رفت و در طرابلس شام پيشرفت شايانى كرد. ناصرخسرو در سال ۴۳۸ هجرى قمرى (برابر ۱۰۴۷ م) كه شهر شام را ديده از كاغذ زيبا و خوبى كه در آنجا ساخته مى شده و بهتر از كاغذ سمرقند بوده است، سخن گفته. ديگر از شهرهاى معروفى كه در آنجاها كاغذ مى ساخته اند و تاريخ نويسان از آن ياد كرده اند، طبريه و حماة و حلب و دمشق است. كشورهاى اروپاى شرقى مصرف كاغذ خود را از همين شهرها تهيه مى نمودند و واژه «شارتا دامسينا» در زبان هاى اروپايى به معنى كاغذ دمشقى مى باشد.
هنر كاغذسازى به زودى در مصر رواج پيدا كرد و ازآنجا به وسيله مسلمان ها به جزيره سيسيل (صقليه) و مراكش و آندلس رفت و از سيسيل به ايتاليا نفوذ پيدا نمود. از شهرهاى آندلس كه در آن كاغذ مى ساختند نام شهر شاطبه در مشرق قرطبه برده شده است. تمدن اسلام به ساخت و تكميل اين صنعت خدمت به سزايى كرده است.
در ايران معلوم نيست كه سواى خراسان در چه شهر ديگرى و چه سده اى دستگاه كاغذسازى داير بوده است. ياقوت كه در اوايل سده هفتم هجرى مى زيسته در معجم البلدان از شهر خونج يا خانه نام برده كه در زمان او به «كاغذ كنان» يعنى «كاغذسازان» معروف بوده است و اين شهر را به فاصله دو روز از زنجان نوشته است.
در اسپانيا به سال ۱۱۵۴ ميلادى نخستين دستگاه كاغذسازى در ناحيه هرول و در فرانسه به سال ۱۱۹۰ تاسيس گرديد و سپس در كنار مجارى آب در نواحى «اوورنى» و «تروا» در فرانسه و در شهر فلورانس ايتاليا به وجود آمد.
منبع:‌روزنامه جوان